زخم بستر در چهار مرحله طبقهبندی میشود: مرحله ۱ قرمزی پایدار روی پوست سالم، مرحله ۲ آسیب سطحی و از دست رفتن بخشی از ضخامت پوست، مرحله ۳ آسیب تمامضخامت تا لایه چربی، و مرحله ۴ آسیب عمیق تا عضله، تاندون یا استخوان. هر مرحله پانسمان و فوریت متفاوتی دارد و زخم پوشیدهشده با بافت مرده تا زمان دبریدمان قابل مرحلهبندی نیست.
زخم بستر (زخم فشاری) آسیبی موضعی به پوست و بافت زیرین است که از فشار مداوم — معمولاً روی برجستگیهای استخوانی مانند دنبالچه، پاشنه، لگن، شانه و پشت سر — ایجاد میشود. در بیماران کمتحرک، دو تا سه ساعت فشار بیوقفه برای مختل شدن جریان خون موضعی کافی است. اما همه زخمها یکسان نیستند و اولین تصمیم درست، تشخیص مرحله زخم است؛ چون پانسمان مرحله ۲ برای مرحله ۴ نهتنها بیفایده، بلکه گمراهکننده است.
مرحله ۱ چه شکلی است و چرا مهمترین فرصت درمان است؟
در مرحله ۱ پوست سالم و بسته است اما یک ناحیه قرمزی دیده میشود که با فشار انگشت سفید نمیشود (non-blanchable). در پوست تیره ممکن است قرمزی واضح نباشد و بهجای آن ناحیهای گرمتر، سردتر، سختتر یا دردناکتر از اطراف لمس شود.
- اقدام درست: برداشتن کامل فشار از آن ناحیه، تغییر وضعیت منظم، بررسی سطح تماس (تشک و بالش)، مرطوبنگهداشتن پوست با کرم مرطوبکننده بدون عطر.
- اقدام خطرناک: ماساژ دادن ناحیه قرمز. ماساژ روی بافت در معرض آسیب، تخریب مویرگی را بیشتر میکند.
مرحله ۱ در صورت رفع فشار معمولاً در چند روز بهبود مییابد. نادیده گرفتن آن، همان مسیری است که به زخمهای عمیق ماهها طولکشیده منتهی میشود.
مرحله ۲ با تاول یا خراش چه تفاوتی دارد؟
در مرحله ۲ بخشی از ضخامت پوست از دست رفته است: زخم سطحی، صورتی یا قرمز، مرطوب و بدون بافت مرده. تاول پرشده از مایع شفاف نیز در همین گروه قرار میگیرد. بستر زخم چربی زیرجلدی را نشان نمیدهد.
در این مرحله هدف، حفظ رطوبت متعادل و محافظت از بستر زخم است. پانسمانهای فوم نازک یا هیدروکلوئید معمولاً انتخاب مناسبی هستند. آسیبهای ناشی از رطوبت (مثل سوختگی ادراری) ظاهری شبیه مرحله ۲ دارند اما زخم فشاری نیستند و درمانشان بر کنترل رطوبت و محافظت پوست تمرکز دارد.
مرحله ۳ و ۴ چه زمانی مطرح میشود؟
در مرحله ۳ تمام ضخامت پوست از بین رفته و چربی زیرجلدی دیده میشود؛ ممکن است بافت زرد نکروتیک (اسلاف)، تونلسازی یا حاشیههای زیرشکافته وجود داشته باشد اما عضله، تاندون و استخوان نمایان نیست. در مرحله ۴ عضله، تاندون، رباط، غضروف یا استخوان قابل مشاهده یا لمس است. خطر عفونت استخوان (استئومیلیت) در این مرحله جدی است.
زخمهای مرحله ۳ و ۴ معمولاً به دبریدمان، مدیریت ترشح با آلژینات یا فوم ضخیم، کنترل بار میکروبی و پیگیری منظم نیاز دارند. این دو مرحله در خانه و بدون ارزیابی تخصصی قابل مدیریت نیستند.
زخم پوشیده از بافت سیاه یا زرد را چطور مرحلهبندی کنیم؟
نمیشود. اگر بستر زخم با بافت مرده زرد یا سیاه (اسلاف/اسکار) پوشیده باشد، عمق واقعی مشخص نیست و زخم «غیرقابل مرحلهبندی» نامیده میشود. تنها پس از برداشتن بافت مرده میتوان مرحله را تعیین کرد. استثنای مهم: اسکار خشک، سفت و بدون التهاب روی پاشنه در بیمار با گردش خون ضعیف، نقش پوشش محافظ طبیعی را دارد و برداشتن عجولانه آن ممنوع است.
آسیب بافت عمقی چیست؟
ناحیهای بنفش یا قرمز تیره با پوست سالم یا تاول خونی، که نشانه آسیب بافت زیرین است. این ضایعه میتواند در ۲۴ تا ۷۲ ساعت بهسرعت به زخم مرحله ۳ یا ۴ تبدیل شود، بنابراین مشاهده آن یک هشدار فوری است، نه یک کبودی ساده.
چه اطلاعاتی را در هر بازدید ثبت کنیم؟
- محل دقیق زخم و مرحله آن
- ابعاد: طول × عرض × عمق (به سانتیمتر)
- نوع بافت بستر: گرانوله قرمز، اسلاف زرد، نکروز سیاه — و درصد تقریبی هر یک
- میزان و رنگ و بوی ترشح
- وضعیت پوست اطراف: سالم، ماسراسیون (سفیدی از رطوبت)، قرمزی، تورم
- سطح درد بیمار از ۰ تا ۱۰
ثبت همین شش مورد در هر تعویض پانسمان، تفاوت بین «حدس زدن» و «سنجیدن» روند بهبود است. اگر پس از دو هفته مراقبت درست، اندازه زخم کاهش نیافته باشد، برنامه درمان باید بازنگری شود.
این مقاله جنبه آموزشی دارد. مرحلهبندی و انتخاب پانسمان زخمهای مرحله ۳ و ۴ باید توسط کارشناس زخم و بر اساس معاینه حضوری انجام شود.
بازبینی علمی: طاها کاویار — پرستار و کارشناس زخم
دیدگاهها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفر باشید.